Leokadia Delczyk- cywilna ofiara powstania warszawskiego
Leokadia Delczyk była cywilną ofiarą powstania warszawskiego, choć tak naprawdę należałoby napisać, że była ofiarą niemieckiego terroru zapoczątkowanego w 1939 roku. Zginęła w sierpniu 1944 roku, tam gdzie mieszkała, czyli w budynku pod numerem 9, na ulicy Mazowieckiej. Znajduje się na oficjalnej liście ofiar przygotowanej przez Muzeum Powstania Warszawskiego. Inne życiorysy związane z Kluczewskiem i okolicami znajdziecie tutaj.
Opowieść Karoliny Delczyk Fiszbak
Leokadia Delczyk – cicha bohaterka cywilnej Warszawy
Urodziła się 5 stycznia 1914 roku w niewielkiej Rudce, w gminie Wielgomłyny.
Była piątym z dziesięciorga dzieci Walentego i Józefy Delczyków– córką wiejskiej ziemi, wychowaną w cieniu codziennych trudów, ale i w kręgu rodzinnego ciepła.W dzieciństwie los zaprowadził rodzinę do Kolonii Łapczyna Wola, w rodzinne strony jej matki Józefy– i to tam dojrzewała Leokadia, choć o tym okresie jej życia wiemy dziś niewiele.
Jak wiele młodych kobiet z prowincji, szukała nadziei w stolicy. Wyjechała do Warszawy, by pracować jako gosposia u zamożnych rodzin– nie sama. Towarzyszył jej młodszy brat a mój pradziadek Stanisław.
Stolica była dla niej miejscem pracy, może marzeń, może szansy na nowe życie.
W 1942 roku, według przekazu rodzinnego (po rodzinnej kłótni),wróciła do Warszawy– samotna podróż, uchwycona na jednym z nielicznych zachowanych zdjęć.
Na odwrocie załączonego zdjęcia notatka: „Piotrków Trybunalski – w drodze do Warszawy”. Symboliczne zatrzymanie chwili – kobieta z walizką i milczeniem przyszłości.W sierpniu 1944 roku, gdy wybuchło Powstanie Warszawskie, Leokadia wciąż pracowała w domu przy ulicy Mazowieckiej 9. Tam też zakończyła się jej historia– zginęła jako cywilna ofiara wojny, bezbronna wśród ruin walczącego miasta.
Jej ciało pochowano na podwórku domu, w prowizorycznym grobie w tzw. Ogródku Philipsa.
Dopiero rok później, 20 listopada 1945 roku, podczas ekshumacji, Czerwony Krzyż wezwał jej brata do identyfikacji zwłok. Razem z drugim bratem, Piotrem, przybyli do Warszawy i potwierdzili jej tożsamość.
Leokadia spoczęła na Powązkach Wojskowych, w kwaterze A, rząd 3, grób 27– miejsce ciszy i pamięci.
Na wiele lat jej historia zniknęła w cieniu zapomnienia.
Dopiero w 2013 roku, dzięki wspomnieniom mojego ojca Tomasza, rozpoczęłam poszukiwania śladów Leokadii.Krok po kroku, przez archiwa, spisy ofiar i niełatwą korespondencję z warszawskim cmentarzem, udało się przywrócić jej imię pamięci. W 2020 roku odnalazłam jej akt zgonu oraz protokół z ekshumacji.
Od tej pory co roku, 1 sierpnia o godzinie “W”, odwiedzana jest jej mogiła przeze mnie i mojego męża Marcina, w hołdzie nie tylko za śmierć, ale i za życie, którego nie dane jej było przeżyć w pełni.
Leokadia Delczyk nie nosiła munduru, nie chwyciła za broń, a jednak poniosła ofiarę najwyższą. Jej śmierć, cicha i niezauważona przez historię, dziś nabiera symbolicznego znaczenia. Stała się twarzą tych, którzy zginęli nie z wyboru, ale z konieczności bycia w złym miejscu w złym czasie.
Jej życie i śmierć są dziś przypomnieniem o tysiącach cywilnych ofiar Powstania Warszawskiego – i o obowiązku pamięci, który spoczywa na nas wszystkich.
Dzięki mojej determinacji jej imię wróciło do historii– tej rodzinnej i tej narodowej.
Leokadia Delczyk ma dziś swój grób, ma swój ślad w archiwach i co najważniejsze, ma swoją opowieść.
Skąd pochodziła Leokadia Delczyk
Leokadia Delczyk urodziła się w 19141 roku we wsi Rudka, na prawym brzegu Pilicy, w gminie Wielgomłyny.
Była córką Walentego Delczyka i Józefy (zm. 1934) z domu Nowak, którzy ślub wzięli w 1905 roku w Stanowiskach. Oprócz Leokadii mieli oni jeszcze2:
- Stefanię, urodzoną w 1906 roku w miejscowości Rudka, parafii Chełmo, zmarła w 1936 roku w Kolonii Łapczyna Wola;
- Jana, urodzonego w 1908 roku w miejscowości Rudka, parafii Chełmo. Jan ożenił się ze Stanisławą Książek, córką Karola i Antoniny Banaszczyk w Stanowiskach, w 1934 roku, akt nr 21. Jan zmarł w 1937 roku w Kolonii Łapczyna Wola.
- Mariannę, urodzoną w 1910 roku w miejscowości Rudka, parafii Chełmo;
- Stanisławę, urodzoną w 1912 roku w miejscowości Rudka, parafii Wielgomłyny;
- Józefa, urodzonego w 1916 roku w miejscowości Rudka, parafii Wielgomłyny;
- Stanisława, urodzonego w 1918 roku, w Kolonii Łapczyna Wola;
- Piotra, urodzonego w 1920 roku, w Kolonii Łapczyna Wola;
- Franciszka, urodzonego w 1923 roku, w Kolonii Łapczyna Wola;
- Helenę, urodzoną w 1927 roku, w Kolonii Łapczyna Wola;
Dziadkami Leokadii byli Ludwik Delczyk i Marianna Delczyk z domu Tomczyk, oraz Piotr Nowak i Zofia Nowak z Domu Szymańska. Ponieważ matka Leokadii pochodziła z Parafii Stanowiska, wkrótce rodzina z Rudki udała się w rodzinne strony pani Józefy i osiedlili się w Kolonii Łapczyna Wola.
Jednakże młoda Leokadia w poszukiwaniu pracy wyjechała do Warszawy, gdzie osiadła na stałe. Pracowała jako gosposia, pomoc domowa. To właśnie w stolicy zastał ją wybuch wojny oraz wybuch powstania warszawskiego.
Gdzie mieszkała Leokadia Delczyk?
W 1944 roku, 1 sierpnia mieszkała i pracowała przy ulicy Mazowieckiej 9, w Śródmieściu. Przedwojenna ulica praktycznie pokrywa się z obecnym jej biegiem.
Przyjmując, że ulica Mazowiecka przebiega z południa na północ, można stwierdzić, że numery nieparzyste są po stronie zachodniej, a parzyste po wschodniej. Numer 1 znajdował się na południowym krańcu ulicy.
Pod adresem Mazowiecka 9 stała kamienica, którą prawdopodobnie zaprojektował Franciszek Lanci, a budowano ją w latach 1857-58. W Latach trzydziestych XX wieku została podwyższona3.
W 1935 roku była ty Wystawa Philipsa, gdzie w 1936 roku zostały umieszczone obrazy Stanisława Wyspiańskiego. Wiemy również, że w 1941 był tutaj „Café-Bar „Ogród Wypoczynkowy””, gdzie obywały się występy artystyczne, np:
lub
Dnia 20-go sierpnia (czwartek) godz. 18-ta Zofia Fedyczkowska wieczór pieśni i arii
Ciekawych zdjęć tego miejsca dostarcza nam portal Fotoplan, Fundacja Warszawa 1939, Link
Śmierć w pierwszej połowie powstania warszawskiego
Nie wiemy, kiedy dokładnie i jak zginęła Leokadia Delczyk. Można jedynie domniemać, że było to w wyniku bombardowania. Została pochowana w ogródku, zwanym ogródkiem Philipsa, choć myślę że był to ogródek ówczesnego baru, nazywany Philipsowym od poprzedniej funkcji tego miejsca.
Jeszcze na początku powstania to miejsce wyglądało tak:
Na powyższym zdjęciu kamienica nr 9 znajduje się po prawej stronie. Widzimy neon Ogród i Garten. To właśnie tu zginęła Leokadia Delczyk.
Powyższe zdjęcie ukazujące klęczącą dziewczynkę, pokazuje właśnie ten ogródek na Mazowieckiej 9. Tuż nad głową dziewczynka widać ramię krzyża z napisem: „S+P Gosposia z II piętra”. Czyżby to była Leokadia? Tego chyba nigdy się już nie dowiemy. Więcej zdjęc tego cmentarzyka można obejrzeć na www.kolekjce.muzeumwarszawy.pl
Na tym samym placu został pochowany Kazimierz Pogorzelski, dowódca plutonu 1147, który poległ 2 sierpnia 1944 roku na placu Małachowskiego.
Ekshumacja i czasy obecne
Po zakończeniu wojny, 20 listopada 1945 roku, zwłoki Leokadii zostało ekshumowane i okazane bratu Stanisławowi w celu potwierdzenia tożsamości. Akt zgonu został również podpisany przez Stanisława i Piotra Delczyków w 1945 roku.
Dziś Leokadia spoczywa na Cmentarzu Wojskowy na Powązkach kwatera A, rząd 3, grób 27 (93).
Ulica Mazowiecka i budynek pod numerem 9 dziś wygląda tak:
Składam wyjątkowe podziękowanie dla
Karoliny Delczyk Fiszbak,
za wytrwałość w dążeniu do upamiętnienia Leokadii Delczyk oraz za udzielenie informacji oraz zdjęć i dokumentów
[1] Portal Geneteka, miejscowość Rudka, Parafia Wielgomłyny, akt nr 7, 1914 rok, link
[2] Portal Geneteka Link
[3] M. i M. Kwiatkowscy „Historia Warszawy XVI-XX wieku” str. 76-77.
Witam, jestem z tej samej gałęzi rodu moja mam to Leokadia Delczyk ale nie ta z powstania tylko córka Piotra Delczyk, który dał na imię mojej mamie Leokadia dla upamiętnienia. Znałam Józefa brata dziadka Piotrka a jego najmłodsza siostra żyje do tej pory i mieszka blisko mojej mamy.